Stadsgeschiedenis
Historie
Terug in de tijd: de geschiedenis en verhalen van vroeger.
Ieder dorp en iedere stad heeft een rijk verleden. Op deze pagina vertellen we straks de verhalen achter de plek, van oude ambachten tot markante gebouwen.
Parel van de stad
Het oudste werkende planetarium ter wereld
In zijn woonkamer aan de Eise Eisingastraat bouwde wolkammer Eise Eisinga tussen 1774 en 1781 een bewegend zonnestelsel aan het plafond, met handgesmede spijkers en houten raderen. Het draait vandaag nog steeds op de minuut nauwkeurig en staat sinds 2023 op de UNESCO-Werelderfgoedlijst. Je vindt het museum aan de Eise Eisingastraat 3.
1585, 1811
Academiestad
In 1585 kreeg Franeker als tweede stad van de Noordelijke Nederlanden een universiteit, na Leiden. Ruim twee eeuwen lang trok de academie studenten en geleerden uit heel Europa, tot Napoleon haar in 1811 ophief. De naam Academiestad draagt Franeker nog altijd met trots; het Martenahuis en de binnenstad herinneren er dagelijks aan.
Sinds 1854
Stad van de PC
Elke zomer is het Sjûkelân het middelpunt van de kaatswereld: daar wordt sinds 1856 de PC verkaatst (de eerste editie van 1854 lag nog buiten de Oosterpoort), de oudste en belangrijkste kaatspartij van Friesland. Eén woensdag per jaar, de vijfde na 30 juni, waarop de stad volloopt en stilstaat tegelijk. De kaatstraditie leeft het hele jaar door bij de verenigingen in stad en dorpen.
1629
Descartes op het heilige gras
In april 1629 schreef René Descartes zich in aan de universiteit van Franeker, aangetrokken door de faam van wiskundige Adriaan Metius. Hij betrok het Sjaerdemaslot, toen een van de grootste stadskastelen van Friesland. Het slot verdween, maar op precies die grond ligt nu het Sjûkelân: waar de beroemdste filosoof van zijn eeuw nadacht, wordt sinds 1856 elke zomer de PC verkaatst.
Sinds 1496
Klokkedieven
Het wapen van Franeker is een gouden klok op een blauw veld, al sinds 1496 op stadszegels. De klok stond voor het gezag van de stad tot buiten de poorten. De stadsvlag, vier banen geel en blauw, is er rechtstreeks van afgeleid en duikt al in 1708 in een vlaggenboek op. Aan die klok danken Franekers hun bijnaam: Klokkedieven. Wie goed kijkt ziet de stadskleuren overal terug, van het kaatsveld tot deze site.
1900
Van woonkamer tot Oortwolk
Op 28 april 1900 werd in Franeker Jan Hendrik Oort geboren, de astronoom die de rotatie van de Melkweg aantoonde en zijn naam gaf aan de Oortwolk, de schil van kometen rond ons zonnestelsel. De fontein De Oortwolk van Jean-Michel Othoniel (2018) op de Breedeplaats herinnert aan hem, op loopafstand van het plafond waar Eise Eisinga het heelal al in 1781 liet draaien.
In jaartallen
- 1417 Stadsrechten: met de buurbrief wordt Franeker formeel stad, een van de Friese elf steden.
- 1585 Stichting van de universiteit, de tweede van de Noordelijke Nederlanden na Leiden.
- 1781 Eise Eisinga maakt zijn planetarium af in de woonkamer aan de Eise Eisingastraat.
- 1811 Napoleon heft de universiteit op; de naam Academiestad blijft.
- 1854 Eerste PC, de oudste jaarlijkse sportklassieker van Nederland. Sinds 1856 op het Sjûkelân.
- 2023 Het planetarium wordt werelderfgoed.
Zelf in de archieven duiken?
Het Historisch Centrum Franeker beheert de stadsarchieven, van verenigingsarchieven tot gevelwandtekeningen van de binnenstad.
Weetjes over Franeker
Korte feiten die blijven hangen. Klopt er iets niet, of weet u er een die hier hoort te staan? Laat het de redactie weten.
Een planetarium in de huiskamer
Eise Eisinga was wolkammer van beroep, geen sterrenkundige. Tussen 1774 en 1781 bouwde hij het zonnestelsel in het plafond van zijn eigen woonkamer in Franeker. Het draait nog steeds, en het is daarmee het oudste werkende planetarium ter wereld.
De tweede universiteit van het noorden
Franeker kreeg in 1585 een universiteit, na Leiden de tweede van de Noordelijke Nederlanden. Ruim twee eeuwen lang kwamen studenten uit heel Europa hierheen. Napoleon hief hem in 1811 op; de bijnaam Academiestad bleef.
Het oudste sportevenement van Nederland
De PC wordt sinds 1854 elk jaar gehouden en geldt daarmee als de oudste jaarlijkse sportklassieker van Nederland. Vanaf 1856 gebeurt dat op het Sjûkelân. Er is geen prijzengeld: de koning van het winnende partuur krijgt de koningsbal.
Een stad met dorpen eromheen
Franeker is sinds 2018 onderdeel van gemeente Waadhoeke. Dronryp, Tzum, Minnertsga en de andere dorpen horen er sindsdien bij, en op deze site dus ook.